„Miejsce obecności: pamięć, twórczość, życie” to ukraińsko-polski projekt artystyczny poświęcony pamięci ukraińskich artystów i artystek, których życie odebrała rosyjska wojna przeciwko Ukrainie, a także młodemu pokoleniu twórców i twórczyń, którzy nadal pracują w warunkach wojny.

Program projektu obejmuje wystawę prac Antona Derbiłowa, Rusłana Mowczana i Weroniki Kożuszko; pokaz filmu zrealizowanego przez Jurija Krasiuka; wystawę plakatów Międzynarodowego Konkursu Typografii, Kaligrafii i Projektowania Kroju Pisma Pangram; program animacji studenckich, a także odsłonięcie w Charkowie memorialnej rzeźby poświęconej ukraińskim artystom i artystkom, którzy zginęli podczas wojny.

Projekt narodził się w Charkowie — mieście, które żyje i pracuje pod stałym zagrożeniem rosyjskich ostrzałów. Giną tu ludzie, niszczone są domy i instytucje kultury, tracone są prywatne i zawodowe archiwa. Jednocześnie nadal działają tu środowiska artystyczne, wykładają i uczą się studenci oraz studentki, powstają nowe prace i kształtuje się kultura artystycznego oporu.

Wydarzenia w Charkowie i Warszawie tworzą wspólną przestrzeń pamięci i dialogu. Upamiętniają artystów i artystki, których życie odebrała wojna; prezentują głos młodego pokolenia; a także przybliżają polskiej publiczności współczesną ukraińską kulturę pisma, kaligrafię oraz typografię cyrylicką jako przestrzeń kulturowej samoidentyfikacji.

 (Nie)zagaszone światło (nie)urodzonych do wojny

Centralna wystawa projektu, „(Nie)zagaszone światło (nie)urodzonych do wojny”, poświęcona jest pamięci charkowskich artystów: Antona Derbiłowa, Rusłana Mowczana, Jurija Krasiuka oraz Weroniki Kożuszko.

Ekspozycja łączy rysunki, grafiki, rzeźby, fotografie i materiały wideo — dzieła, świadectwa, wspomnienia oraz głosy osób, które znały artystów, pracowały z nimi, uczyły ich lub czerpały inspirację z ich twórczości. Wystawa nie tworzy hierarchii straty ani nie sprowadza biografii artystów do tragicznego finału. Proponuje spojrzenie na nich jako na twórców, których język wizualny nadal działa — w dziełach, pamięci bliskich oraz kolejnych pokoleniach artystów i artystek.

Anton Derbiłow, Rusłan Mowczan i Jurij Krasiuk bronili Ukrainy z bronią w ręku, choć ich życie było przede wszystkim związane ze sztuką. Weronika Kożuszko — młoda artystka z Charkowa — mimo możliwości wyjazdu pozostała w swoim mieście, angażowała się w wolontariat, tworzyła i zginęła w wyniku rosyjskiego ostrzału. Ich drogi życiowe i twórcze były różne, lecz wszystkich łączyły sztuka, więź z Charkowem i odpowiedzialność za Ukrainę.

Kuratorzy: Ołeksandr Demczenko, Władysław Judin, Ołeksandr Ridnyj.

Pangram. Litery na linii frontu

Wystawa „Pangram. Litery na linii frontu” prezentuje 35 najlepszych plakatów z Międzynarodowego Konkursu Typografii, Kaligrafii i Projektowania Kroju Pisma Pangram z lat 2016–2026.

Od dziesięciu lat Pangram buduje widoczność współczesnej ukraińskiej kultury pisma, wspiera autorską kaligrafię, eksperymentalną typografię oraz projektowanie cyrylicy. Prezentowane plakaty pokazują, że litera jest nie tylko narzędziem komunikacji: może być gestem, obrazem, nośnikiem pamięci kulturowej, a także sposobem rozumienia doświadczenia czasu i wyrażania własnej tożsamości.

Tytuł „Litery na linii frontu” odnosi się nie tylko do geograficznej bliskości Charkowa wobec frontu. Wskazuje również na znaczenie języka, pisma i wypowiedzi wizualnej w warunkach wojny, gdy kultura staje się przestrzenią samoświadomości i oporu wobec imperialnego wymazywania ukraińskiej podmiotowości.

 Kuratorka: Tetiana Iwanenko

Animacja studencka tworzona podczas wojny

Osobną częścią projektu jest program, który obejmie co najmniej 30 krótkich prac animowanych studentów i studentek Charkowskiej Państwowej Akademii Designu i Sztuki, stworzonych w latach 2014–2026. Są to osobiste, a zarazem społecznie ważne wypowiedzi młodych osób, które dorastają, uczą się i pracują w rzeczywistości wojny.

Animacja staje się tu formą empatycznego dialogu — możliwością usłyszenia doświadczenia wojny poprzez konkretne ludzkie historie i artystyczne obrazy.

Kurator: Mychajło Opaliew

Projekt „Miejsce obecności: pamięć, twórczość, życie” został przygotowany przy wsparciu Ukraińskiego Funduszu Kultury w ramach programu konkursowego „Kultura. Regiony”. Powstał w partnerstwie Charkowskiej Państwowej Akademii Designu i Sztuki oraz Fundacji Ari Ari, przy wsparciu organizacyjnym i informacyjnym Warszawskiego Obserwatorium Kultury